10-09-10_

Το ελληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας του 1930 είναι η κορωνίδα της ρεαλιστικής πολιτικής που ακολούθησε ο Ελευθέριος Βενιζέλος μετά τον καταποντισμό, στην προκυμαία της Σμύρνης τον Αύγουστο του 1922, της Μεγάλης Ιδέας. Θεωρώντας ότι μετά τους βαλκανικούς πολέμους, τη μικρασιατική καταστροφή και την αναγκαστική ανταλλαγή των πληθυσμών, ο στόχος της εθνικής ολοκλήρωσης είχε επιτευχθεί, καθώς για πρώτη φορά τα όρια της Ελλάδας ταυτίζονταν σε μεγάλο βαθμό με τον ελληνισμό, ο Βενιζέλος της ύστερης περιόδου στράφηκε στην ανόρθωση του κράτους. Βασική προϋπόθεση ήταν η οριστική επίλυση των εκκρεμοτήτων με την Τουρκία και η συνομολόγηση συμφώνου φιλίας με τη γείτονα χώρα, που θα επέτρεπε στην Ελλάδα να ασχοληθεί απερίσπαστη από εξωτερικούς κινδύνους με την αναδιοργάνωσή της σε νέες βάσεις.

Το τίμημα, ωστόσο, της στροφής του Βενιζέλου με την υπογραφή του ελληνοτουρκικού συμφώνου φιλίας δεν ήταν αμελητέο. Αντιθέτως, για πρώτη φορά τον έφερε αντιμέτωπο με τους πρόσφυγες, για τους οποίους έως τότε ήταν «ο σωτήρας της φυλής».

Το σύμφωνο φιλίας είναι η τελευταία πράξη του δράματος του μικρασιατικού ελληνισμού, καθώς σηματοδοτεί τον οριστικό ενταφιασμό κάθε μύχιας προσδοκίας επανόδου στη γενέθλια γη των προσφύγων, αλλά και τον οδυνηρό συμβιβασμό της εξίσωσης των περιουσιών που εγκατέλειψαν στη Μικρά Ασία με εκείνες των μουσουλμάνων που ανταλλάχθηκαν από την Ελλάδα. Πρακτικά, τούτο δυσχέραινε την αποκατάσταση των προσφύγων και την ομαλή κοινωνικοποίησή τους, καθώς θα έπρεπε ουσιαστικά να περιοριστούν στην κρατική αρωγή που έως τότε τους είχε δοθεί.

Η δυσαρέσκεια του προσφυγικού κόσμου, που ήταν η εκλογική ραχοκοκαλιά του κόμματος των Φιλελευθέρων, εκφράστηκε στις μετέπειτα εκλογικές αναμετρήσεις. Γιατί όμως ο Βενιζέλος θυσίασε τις περιουσίες των προσφύγων και επωμίστηκε το τιτάνιο έργο της αποκατάστασή τους; Μήπως υποτίμησε τις προσφυγικές αντιδράσεις όπως είχε υποτιμήσει και την κούραση του λαού από τον υπερδεκαετή πόλεμο στις εκλογές του 1920; Εν τέλει πόσο καθοριστική υπήρξε η προσφυγική ψήφος στις εκλογές μετά την υπογραφή του συμφώνου φιλίας και πόσο αυτό επηρέασε τη μετέπειτα εκλογική συμπεριφορά των προσφύγων;

Η άνοδος του Βενιζέλου στην εξουσία το 1928, μετά την ήττα του το 1920, προσδιορίζεται βασικά από το νέο του προσανατολισμό στην εξωτερική πολιτική μέσω της αποκατάστασης των σχέσεων με την Τουρκία. Η Μεγάλη Ιδέα εγκαταλείπεται, αλλά και οι συνθήκες είναι πια διαφορετικές, αφού η Ελλάδα είναι ηττημένη. Ο Βενιζέλος που τη δεκαετία του 1920 έβαλε την Ελλάδα στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ με όραμα να σώσει τις αρχαίες ελληνικές κοινότητες, είχε πια κύριο μέλημα να διασφαλίσει τα ορισμένα από τη συνθήκη της Λοζάνης σύνορα και να οικοδομήσει ένα αστικό κράτος.

Με την άνοδό του στην εξουσία, ο Βενιζέλος το 1928 επεδίωξε να αποτελματώσει το ως τότε αδιέξοδο των διαπραγματεύσεων Αθήνας-Άγκυρας και να αμβλύνει την παλαιά εντύπωση για την αντιτουρκική πολιτική του. Οι πρόσφυγες, που ως τότε είχαν γι’ αυτόν την εικόνα του ελευθερωτή, έβλεπαν τον ίδιο άνθρωπο να ακολουθεί έκτοτε μια «εξωφρενική» πολιτική «ξεπουλήματος» των δικαιωμάτων τους με αντάλλαγμα τη φιλία του σφαγέα τους, Κεμάλ. Θα πρέπει βεβαίως να επισημανθεί πως η τριετής παραμονή του Βενιζέλου στο εξωτερικό σηματοδότησε αλλαγές και στην προσωπικότητά του, που πια δεν είχε σχέση με αυτή του επαναστάτη του Θερίσου το 1905.

Ο Βενιζέλος με την υπογραφή των συμφωνιών του 1930 προσέφερε στην Ελλάδα μια ρεαλιστικότερη σύλληψη για τη διεθνή της θέση, δεδομένου ότι ήταν ηττημένη, οικονομικά αδύναμη και συνοριακά επίφοβη. Με τις συμφωνίες του 1930 ξεκαθαριζόταν τα ζητήματα ανταλλαγής περιουσιών και μειονοτήτων, η Ελλάδα έμενε μακριά από τους συνδυασμούς των Μεγάλων Δυνάμεων στα Βαλκάνια, επιλέγοντας μια απευθείας συνεννόηση με την Τουρκία. Η κριτική που δέχθηκε ο Βενιζέλος εστιαζόταν στον συμψηφισμό των περιουσιών των ανταλλάξιμων. Η στάθμιση των περιουσιών ήταν εν γένει προβληματική. Οι περιουσίες των Τούρκων ήταν ακίνητες, ενώ των Ελλήνων σύνθετες εμπορικές και επιχειρηματικές δραστηριότητες, καθώς και αστικά ακίνητα, η αξία των οποίων ήταν δύσκολο να εκτιμηθεί. Ο Βενιζέλος περιορίστηκε τελικά στο στόχο της πλήρους αποκατάστασης και όχι της πλήρους αποζημίωσης των προσφύγων, δεδομένου ότι πρωταρχικό μέλημα ήταν η άρση του απομονωτισμού που είχε περιπέσει η Ελλάδα μετά τη μικρασιατική καταστροφή.

Η προσφυγική αποκατάσταση προσέκρουε και στη δυσχερή οικονομική θέση της χώρας μετά το κραχ στην Αμερική του 1929 και την εξαγωγή της κρίσης στην Ευρώπη. Ο Βενιζέλος υπό το βάρος της πτώχευσης της χώρας παραιτήθηκε τελικά στις 21 Μαΐου του 1932. Τα αποτελέσματα των εκλογών του 1932 δεν ήταν εξόχως αρνητικά για τους Φιλελεύθερους, αφού ισοψήφησαν με το Λαϊκό κόμμα. Οι εκλογές όμως του 1933 απετέλεσαν το κύκνειο άσμα του Κρητικού πολιτικού.

Εν κατακλείδι θα λέγαμε πως ο Βενιζέλος πλήρωσε την επιμονή του να κινηθεί με την Τουρκία σε επίπεδο υψηλής πολιτικής, γνωρίζοντας ότι καθολική λύση στα προσφυγικά προβλήματα δεν μπορούσε να βρεθεί. Πίστευε πως το κλείσιμο των εκκρεμοτήτων θα προσέφερε υπηρεσία στο έθνος και κατ’ επέκταση στους πρόσφυγες που αποτελούσαν τη δύναμη πυρός του βενιζελισμού. Η προσπάθειά του δεν άφησε παντελώς ασυγκίνητους τους πρόσφυγες. Το γυαλί, όμως, στη σχέση τους με τη βενιζελική παράταξη είχε πια ραγίσει.

04-09-2010_

Στις αρχές του 1949 τίποτα δεν προϊδέαζε τον ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης για τη μαύρη νύχτα της 6^ης προς 7^η Σεπτεμβρίου του 1955, που έμεινε στην ιστορία ως «Νύχτα των Κρυστάλλων» για τους Ρωμιούς της Πόλης. Βέβαια, πάντα υπήρχε φωλιασμένος ο φόβος στην ελληνική μειονότητα. Άλλωστε, κάθε τόσο φρόντιζαν οι Τούρκοι, πότε με αναγκαστική επιστράτευση και πότε με έκτακτη φορολογία, όπως το περίφημο «βαρλίκι», να υπενθυμίζουν ότι η μοίρα των Ελλήνων ήταν σε ξένα χέρια. Και όσο πρόκοβαν οικονομικά οι Ρωμιοί, μονοπωλώντας ουσιαστικά μαζί με τους Αρμένιους την αστική επιχειρηματική τάξη της Πόλης, τόσο υπέβοσκε ο φθόνος στα καραβάνια των ξυπόλητων από την Ανατολία, που έρχονταν στην Βασιλεύουσα ευελπιστώντας σε ένα καλύτερο μέλλον.

Η έλευση του Αθηναγόρα

Στην αρχή του ψυχρού πολέμου, το 1948, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Μάξιμος Ε΄, έπειτα από πολλές πιέσεις, αναγκαζόταν να παραιτηθεί γιατί στην ενθρόνισή του είχε εξ αριστερών του… τον Ρώσο πρόξενο! Ύστερα από έντονο παρασκήνιο, στο θρόνο του Αποστόλου Ανδρέα εκλέγεται μια χαρισματική μορφή, που στη συνέχεια διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην έναρξη του διαλόγου με την Καθολική Εκκλησία, συνδέοντας το όνομά του με την άρση των αναθεμάτων της εποχής του σχίσματος, ο τότε Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής Αθηναγόρας. Αν και δεν μπορούσε να συμμετάσχει στο «τριπρόσωπο», καθώς δεν είχε την τουρκική υπηκοότητα, όπως αξιώνει η τουρκική νομοθεσία, ο Αθηναγόρας, χάρη στη φιλία του με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Χάρυ Τρούμαν, έγινε αποδεκτός από τους Τούρκους. Μάλιστα, προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο της Κωνσταντινούπολης με το προσωπικό αεροπλάνο του Τρούμαν. Ο Αθηναγόρας έγινε δεκτός με τιμές από τους Τούρκους. Και πίστεψε ότι η στράτευση Ελλάδας και Τουρκίας στο άρμα της Αμερικής διασφαλίζει και τα συμφέροντα της ελληνικής μειονότητας στην Πόλη.

Ο ρόλος των Άγγλων

Το 1949, βεβαίως, δεν είχε υποδαυλιστεί το ενδιαφέρον των Τούρκων για την Κύπρο. Φρόντισαν γι’ αυτό οι Άγγλοι, όταν φούντωσε στη μαρτυρική μεγαλόνησο ο ένοπλος απελευθερωτικός αγώνας της ΕΟΚΑ, απειλώντας την κυριαρχία της Μεγάλης Βρετανίας, που επιστράτευσε την παλιά γνώριμη τακτική του «διαίρει και βασίλευε». Έτσι, στην Τουρκία άρχισαν να δημοσιεύονται άρθρα στον Τύπο για τους «αδελφούς Τουρκοκύπριους» και να οργανώνονται συλλαλητήρια με σύνθημα «η Κύπρος είναι τουρκική». Πρωτοστάτης στο ανθελληνικό παραλήρημα η νεοεκδοθείσα εφημερίδα Hurriyet (Ελευθερία) του καταγόμενου από τη Θεσσαλονίκη εξισλαμισθέντος (donme) Εβραίου δημοσιογράφου Sedat Simavi. Αναμοχλεύοντας το μίσος κατά των Ελλήνων εκτόξευσε τις πωλήσεις της εφημερίδας του από 11.000 σε 200.000 φύλλα.

Η ελληνική μειονότητα και το Φανάρι, που τελούσαν ουσιαστικά υπό καθεστώς ομηρίας, χρησιμοποιούνταν πάντα ως μοχλός πίεσης από την τουρκική πλευρά. Το κυπριακό, λοιπόν, πρόσφερε άλλοθι στην ολοκλήρωση της πολιτικής εθνοκάθαρσης, που ξεκίνησε με το κίνημα των Νεοτούρκων το 1908 και στόχευε, υπό την καθοδήγηση των Γερμανών, στη μετατροπή της πολυεθνικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε έθνος-κράτος, στο οποίο θέση είχαν μόνο οι Τούρκοι. Πεντακόσια χρόνια μετά την άλωση του 1453, έπρεπε να εξαφανιστεί η ενοχλητική παρουσία των Ρωμιών, που θύμιζε ποιοι ήταν κύριοι αυτής της πόλης. Δεν είναι τυχαίο ότι στα Σεπτεμβριανά στην Πόλη και αργότερα στην κατεχόμενη Βόρεια Κύπρο, αλλά και παλαιότερα στη Μικρά Ασία και τον Πόντο, ο τουρκικός όχλος στράφηκε ακόμα και ενάντια στα κοιμητήρια, βεβηλώνοντας και ασχημονώντας με τα οστά των νεκρών.

Η προβοκάτσια

Προκαλεί δέος σε κάθε δημοκρατικό πολίτη η αποκάλυψη ότι τα Σεπτεμβριανά οργανώθηκαν από το επίσημο τουρκικό κράτος και τον πρωθυπουργό Αντνάν Μεντερές. Τα γεγονότα είναι σήμερα γνωστά: Ένας μειονοτικός μουσουλμάνος φοιτητής από την Κομοτηνή, ο Oktay Engin, λειτουργώντας ως πράκτορας των Τούρκων τοποθετεί εκρηκτικό μηχανισμό στον αύλειο χώρο του τουρκικού προξενείου στη Θεσσαλονίκη, όπου υπάρχει και το σπίτι που γεννήθηκε ο Κεμάλ Ατατούρκ. Πριν καλά καλά εκραγεί ο μηχανισμός, που δεν προξενεί ζημιές στο κτίριο, στην Πόλη έχει κυκλοφορήσει με πηχυαίους τίτλους η είδηση σε έκτακτη έκδοση της εφημερίδας «Istanbul Ekspres» του βουλευτή του Δημοκρατικού Κόμματος Mithat Perin. Από διάφορα μέρη της Πόλης προσυγκεντρωμένοι Τούρκοι και Κούρδοι μεταφερόμενοι με λεωφορεία από τα βάθη της Ανατολής συναντιούνται στην πλατεία του Ταξίμ. Εκεί θα τους δοθούν λοστοί για να επιδοθούν στο… θεάρεστο έργο τους, καταστρέφοντας και λεηλατώντας τα καταστήματα των Ρωμιών που είχαν από την προηγούμενη μαρκάρει. Ο απολογισμός είναι τρομακτικός.

Στα χέρια του όχλου…

Σύμφωνα με τις επίσημες καταγραφές, την αποφράδα εκείνη νύχτα, 16 ομογενείς έχασαν τη ζωή τους, ανάμεσά τους και ο υπέργηρος, πάνω των 90 ετών αρχιμανδρίτης της Μονής Μπαλουκλή Χρύσανθος Μαντάς, που βρήκε μαρτυρικό θάνατο. Στους 32 ανήλθαν οι βαριά τραυματισμένοι, ενώ αδιευκρίνιστος είναι ο αριθμός των θυμάτων βιασμού, καθώς πολλοί φοβούμενοι το διασυρμό δεν κατήγγειλαν το γεγονός. Ο διευθυντής των νοσοκομείων του Μπουλουκλή υποστηρίζει ότι 60 κορίτσια από διάφορα μέρη της Πόλης έπεσαν θύματα της τουρκικής θηριωδίας. Οι ιερείς που βρέθηκαν στα χέρια του όχλου υπέστησαν τα πάνδεινα. Άλλους τους έκαναν περιτομή και πέθαναν από αιμορραγία και άλλους τους έκοψαν τα γένια. Σε επίπεδο υλικών ζημιών, 4.348 καταστήματα, 1.004 κατοικίες, 73 ορθόδοξες εκκλησίες με ανεκτίμητα κειμήλια, 2 μονές, 8 αγιάσματα, 110 ξενοδοχεία και εστιατόρια, 27 φαρμακεία, 21 εργοστάσια, 26 ελληνικά σχολεία, 5 αθλητικοί σύλλογοι και μαζί τα γραφεία των 5 εκ των 7 ελληνικών εφημερίδων καταστρέφονται. Ενδεικτική, τέλος, της μανίας του όχλου είναι η σύληση των τάφων. Ο γενικός πρόξενος της Αγγλίας στην Κωνσταντινούπολη Michael Stuart τηλεγραφούσε στις 7.9.1955 ότι η κατάσταση «στο Βαλουκλί είναι αδύνατον να περιγραφεί. Ανοίχτηκαν οι τάφοι των πατριαρχών και διασκορπίστηκαν τα οστά τους, αποτεφρώθηκε εντελών η εκκλησία και το μοναστήρι».

Η ασθενική αντίδραση της Ελλάδας

Την επόμενη, η κυβέρνηση Μεντερές κήρυξε στρατιωτικό νόμο ενοχοποιώντας του κομμουνιστές ως υπαίτιους των γεγονότων. Προς απόδειξη τούτου έγιναν πολλές συλλήψεις αριστερών, ακόμα και διανοουμένων, όπως ο Aziz Nesin. Η Άγκυρα επιβάλλοντας καθεστώς λογοκρισίας ήλπιζε ότι τα γεγονότα δεν θα γίνουν, στην έκτασή τους, γνωστά στον έξω κόσμο. Ωστόσο, χάρη στην αυταπάρνηση του φωτογράφου Δημήτρη Καλούμενου, οι φρικαλεότητες των Τούρκων έγιναν γνωστές στην Ελλάδα και τον υπόλοιπο κόσμο.

Η Αθήνα ζώντας μια ιδιότυπη ακυβερνησία, με τον στρατάρχη Παπάγο ετοιμοθάνατο, βαριά άρρωστο για μήνες στην οικία του, περιορίστηκε σε ασθενή διπλωματικά διαβήματα. Στις 18 Σεπτεμβρίου, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ John Foster Dulles εξομοιώνοντας θύτες και θύματα απέστειλε ταυτόσημες επιστολές σε Αθήνα και Άγκυρα καλώντας τες να τα βρουν «για το συμφέρον του ελεύθερου κόσμου». Ο πράκτορας Oktay Engin που δραπέτευσε στη γείτονα επιβραβεύτηκε για τη δράση του τοποθετούμενος στη θέση του νομάρχη Νέβσεχιρ στην Καππαδοκία.

Η… τρίτη άλωση

Με τα Σεπτεμβριανά οι Ρωμιοί συνειδητοποίησαν ότι δεν έχουν μέλλον στην γενέτειρά τους. Ακολούθησαν οι απελάσεις του 1964 και η εισβολή στην Κύπρο, και η μειονότητα χρόνο με το χρόνο φυλλορροούσε. Σε συνέδριο που έγινε το 2006 στην Κωνσταντινούπολη οι Ρωμιοί μετρήθηκαν και βρέθηκαν μαζί με τους αραβόφωνους λίγο πάνω από 5.000 ψυχές σε μια Πόλη που ξεπερνά τα 15 εκατομμύρια, αλλά έχει χάσει από καιρό τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της. Από το 33% του πληθυσμού της Πόλης του 1922, σήμερα οι Έλληνες είναι μόλις το 0,03%. Κι όμως και αυτοί «οι λίγοι αλλά και αμέτρητοι», όπως έλεγε στα δυσμάς του βίου του ο μεγάλος Αθηναγόρας, παραμένουν αγκάθι για ένα κομμάτι της σύγχρονης Τουρκίας όπως είναι οι «Γκρίζοι Λύκοι».

Είναι ενθαρρυντικό, βεβαίως, το γεγονός ότι το τελευταίο διάστημα νέοι επιστήμονες ασχολούνται με την αποκάλυψη όλων των πτυχών των γεγονότων του 1955 προσπαθώντας να αποτινάξουν την ντροπή για το οργανωμένο έγκλημα κατά των Ελλήνων της Πόλης. Η πραγματικότητα είναι πάντως ότι μετά τα Σεπτεμβριανά, που εύστοχα χαρακτηρίστηκαν ως «τρίτη άλωση», η κοσμοπολίτικη Κωνσταντινούπολη μεταμορφώθηκε σταδιακά σε ανατολίτική Ιστανμπούλ που… προσπαθεί  με την ισλαμική της μαντίλα να καλύψει ό,τι θυμίζει το  ένδοξο υπερχιλιετές βυζαντινό παρελθόν της.

Ο δρ Μάξιμος Χαρακόπουλος είναι Γραμματέας Πολιτικού Σχεδιασμού της Νέας Δημοκρατίας, βουλευτής Λαρίσης και ιστορικός ερευνητής.

29-08-2010_

Οι τηλεθεατές βλέποντας τις ειδήσεις, την εβδομάδα που μας πέρασε, δεν πίστευαν στα μάτια τους.

Τα νούμερα που φιγουράριζαν στις τηλεοπτικές οθόνες, όπως το απίστευτο 0,9 (!), δεν αναφέρονταν σε οικονομικά μεγέθη.

Επρόκειτο για βαθμούς εισαγωγής σε σχολές της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης... Μαθητές που έγραψαν απλώς το όνομά τους μπορούν πλέον να συνεχίσουν με την ίδια «επιτυχία» τις σπουδές τους.

Αυτός ο θρίαμβος της «λευκής κόλλας» μας χαρίζει οπωσδήποτε μια παγκόσμια πρωτοτυπία.

Σοκαρισμένοι από την θλιβερή αυτή εικόνα αναμέναμε από την ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων μια λογική αντίδραση. Να αναγνωρίσει ότι η σπουδή της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ να καταργήσει τη διάταξη που είχε θεσπίσει η Νέα Δημοκρατία για τη βάση του 10 υπήρξε λανθασμένη και ανεύθυνη.

Κι όμως, η υπουργός υπερασπίστηκε με την ίδια επιμονή και μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων τις επιλογές της. Αρνείται να παραδεχθεί ότι στον πυρήνα της φιλοσοφίας με την οποία προσεγγίζει το ζήτημα βρίσκεται η ρίζα των πλείστων κακοδαιμονιών που μας κατατρύχουν σήμερα. Σε αυτή τη λαϊκίστική πολιτική πρακτική συμπυκνώνονται τα ιδεολογήματα, δήθεν σοσιαλιστικού προσανατολισμού, που επικράτησαν στην δεκαετία του ’80. Πολιτικές που εδράστηκαν σε αυτά οδήγησαν στην ισότητα προς τα κάτω, στις συμπεριφορές της «αρπαχτής», στη λογική της ήσσονος προσπάθειας. Γενιές Ελλήνων διαπαιδαγωγήθηκαν να μην εργάζονται με συνέπεια για να πετύχουν τους στόχους τους. Να θεωρούν δεδομένο ότι στην ελληνική κοινωνία δεν επιβραβεύονται οι πραγματικά άξιοι.

Σήμερα κανείς εχέφρων δεν μπορεί να αρνηθεί ότι τα ψέματα για όλους μας τελείωσαν. Στην πραγματικότητα έχουν τελειώσει εδώ και πολλά χρόνια. Η καθυστέρηση στην συνειδητοποίηση του νέου περιβάλλοντος που ζούμε απλώς επιδεινώνει τις συνθήκες να οικοδομήσουμε κάτι καινούργιο. Και στα παιδιά, που το μέλλον τους είναι η δική μας πρώτιστη ευθύνη, να πούμε την αλήθεια: «τα αγαθά κόποις κτώνται».

Δεν αρκεί επομένως το εκσυγχρονιστικό και σοβαρό προφίλ που καλλιεργεί η κα υπουργός. Ας τολμήσει να επαναφέρει τη βάση του 10. Κανείς δεν θα την κατηγορήσει γι’ αυτό.

Και παράλληλα με μια συνολική μεταρρύθμιση στο εκπαιδευτικό σύστημα που, όμως, θα βάλει φρένο στο συνεχές «ράβε–ξήλωνε» από Κυβέρνηση σε Κυβέρνηση και ακόμα χειρότερα από Υπουργό σε Υπουργό.

Ας δημιουργηθεί επιτέλους ένα σταθερό εκπαιδευτικό σύστημα με ορίζοντα τουλάχιστον εικοσαετίας. Ιδού «πεδίο δόξης λαμπρό» και για μια κοινή προσπάθεια όλων των κομμάτων.

Η Παιδεία αφορά όλους, και η μικροπολιτική εδώ δεν έχει θέση.

Ας συμφωνήσουμε ότι δεν μπορεί να παίζουμε πια με το μέλλον των επόμενων γενεών.

22-08-2010_

Χαρμολύπη. Αυτός ο εκκλησιαστικός όρος νομίζω ότι αποδίδει καλύτερα τα συναισθήματα όλων όσων βρεθήκαμε στην πρώτη λειτουργία στην Παναγία Σουμελά στην Τραπεζούντα του Πόντου. Χαρά γιατί 88 χρόνια μετά την μικρασιατική καταστροφή και το άδοξο τέλος του ελληνισμού της καθ’ ημάς Ανατολής θα ξανακούγονταν ψαλμωδίες στη μαρτυρική γη του Πόντου. Θλίψη για τα περασμένα μεγαλεία, που όπως λέει ο εθνικός μας ποιητής «διηγώντας τα να κλαις».

Ανεβαίνουμε τα τελευταία 500 μέτρα του μονοπατιού που οδηγεί στο μοναστήρι σύμβολο του ποντιακού ελληνισμού, την Παναγία Σουμελά. Το τοπίο γύρο μας καταπράσινο. Πυκνή βλάστηση με τα έλατα να υψώνονται θεόρατα προς τον ουρανό. Σε πολλά σημεία το νερό της βροχής έχει ξεπλύνει το χώμα και προσπαθούμε να ισορροπήσουμε πάνω στις ρίζες των δέντρων που έχουν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι του μονοπατιού. Ο καιρός μουντός. Το μοναστήρι γαντζωμένο πάνω στο όρος Μελά προβάλει μπροστά μας τυλιγμένο μέσα σε νέφος ομίχλης. Τα χαράματα που ξεκινήσαμε από την Τραπεζούντα, την άλλοτε πρωτεύουσα των Μεγαλοκομνηνών έβρεχε. Όλοι ήταν ανήσυχοι πως θα γίνει η λειτουργία στον περίβολο της μονής με βροχή. Αν και η λειτουργία θα ξεκινούσε στις 10 έπρεπε να είμαστε για λόγους ασφαλείας, όσοι είχαμε την τύχη να φέρουμε στο λαιμό μας τις κονκάρδες εισόδου, από τις 7 στο μοναστήρι.

Οι Γκρίζοι λύκοι

Ο φόβος για προβοκάτσια ή αντιδράσεις ακραίων εθνικιστικών στοιχείων, όπως οι «Γκρίζοι λύκοι» ήταν έντονος όλες τις προηγούμενες ημέρες. Από τη στιγμή που δόθηκε η άδεια στον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο να λειτουργήσει, το πατριαρχείο εργάστηκε αθόρυβα, έτσι ώστε να διασφαλιστεί ότι δεν θα υπάρξουν εξάρσεις και υπερβολές που θα θέσουν σε κίνδυνο την επανάληψη του προσκυνήματος κάθε χρόνο. Μια-μια ανοίγουν τα τελευταία χρόνια εκκλησιές και μοναστήρια στην άλλοτε χριστιανική Ανατολή. Χάρις στις άοκνες προσπάθειες του πατριάρχη του Γένους καθιερώθηκαν τα προσκυνήματα στην Καππαδοκία και τα Μύρα χωρίς ιδιαίτερες αντιδράσεις των ντόπιων. Μάλιστα, τώρα όλο και περισσότεροι δήμοι στην Καππαδοκία καλούν τον προκαθήμενο της ορθοδοξίας να λειτουργήσει σε εγκαταλελειμμένες εκκλησιές προσδοκώντας στο θρησκευτικό τουρισμό.

Στον Πόντο όμως, τα πράγματα δεν είναι το ίδιο απλά λόγω της φόρτισης που υπάρχει από τα ιστορικά γεγονότα που ακολούθησαν τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Οι Τούρκοι αρνούνται ότι διέπραξαν γενοκτονία, ο πρωτεργάτης αυτής, αρχηγός των τσετών Τοπάλ Οσμάν θεωρείται ήρωας και το άγαλμά του βρίσκεται στην κεντρική πλατεία της Κερασούντας. Ο φόβος αναβίωσης σχεδίων αυτονόμησης του Πόντου λόγω και της παραμονής στη Μαύρη Θάλασσα χιλιάδων μουσουλμάνων –κατ’ άλλους απόγονοι κρυπτοχριστιανών- που μιλούν το ποντιακό ιδίωμα, τα ρούμτζα, έριχνε για χρόνια τη σκιά του στην περιοχή. Πουθενά αλλού δεν υπήρχε τριψήφιο νούμερο στο οποίο μπορούσε κάθε Τούρκος του Πόντου να καλεί και να καταγγέλλει στις αρχές κινήσεις που θεωρούσε ύποπτες για την ακεραιότητα της χώρας. Συγγραφείς, όπως ο Ομέρ Ασάν που τόλμησαν να γράψουν για τον ιδιαίτερο πολιτισμό του Πόντου και των ελληνόφωνων διώχθηκαν και φυλακίστηκαν. Γι’ αυτό και η λειτουργία στη Σουμελά, όπου ανήμερα της γιορτής συρρέουν πολλοί ποντιόφωνοι μουσουλμάνοι ήταν μέχρι χθες ταμπού για τις τουρκικές αρχές. Η επιρροή των «Γκρίζων λύκων» στην περιοχή μεγάλη με την προπαγάνδα να γίνεται από τη μικρή ηλικία των παιδιών. Μες στην πόλη, επιστρέφοντας από το Κρυονέρι, το ύψωμα πάνω από την Τραπεζούντα, όπου είχαμε πάει να δούμε την εξοχική κατοικία του επιφανούς Ποντίου Καπαγιαννίδη, που μετετράπη σε μουσείο με την ονομασία «βίλα Ατατούρκ» επειδή κοιμήθηκε σε αυτή ο Κεμάλ, παιδάκια που χαιρετήσαμε από το λεωφορείο, αντί χαιρετισμού σχημάτισαν με τα δάχτυλα τους το έμβλημα των «Γκρίζων λύκων».

Άξιος-άξιος

Ανεβαίνουμε τις τελευταίες σκάλες για την είσοδο του μοναστηριού. Πολλοί σταματούν κάθε τόσο να πάρουν μια ανάσα και να χορτάσουν τα μάτια τους το ανεπανάληπτο τοπίο. Άνθρωποι κάθε ηλικίας, άλλοι με μπαστούνια, ακόμα και υποβασταζόμενοι ανηφορίζουν για το τάμα ζωής, τον κρυφό πόθο τριών γενιών Ποντίων να λειτουργηθούν στην Παναγία Σουμελά. Έλληνες, Ρώσοι, Γεωργιανοί, Κύπριοι, απόγονοι προσφύγων που σήμερα βρίσκονται σκορπισμένοι στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα βρέθηκαν φέτος εκεί για το ραντεβού με την ιστορία. Για το μνημόσυνο «των ειρηνικώς αλλά και μαρτυρικώς τελειωθέντων», όπως θα διαβάσει αργότερα ο πατριάρχης.

Περνούμε τη στενή είσοδο της μονής και κατεβαίνουμε τα σκαλιά για τον περίβολο όπου θα τελεστή η λειτουργία. Μπροστά μας σε όλο του το μεγαλείο το ιερό του καθολικού της μονής που έχει «αγκαλιάσει» το σπήλαιο όπου εναπόθεσαν την εικόνα της Παναγίας της Αθηνιώτισσας οι μοναχοί Βαρνάβας και Σωφρόνιος τον 4^ο αιώνα. Ιστορημένο με αγιογραφίες μέσα και έξω εντυπωσιάζει τον επισκέπτη. Δεξιά, τα κελιά που φιλοξένησαν την τελευταία αδελφότητα των μοναχών ορθώνονται πάνω στον βράχο θυμίζοντας από μακριά μονή του Αγίου Όρους. Αν και λεηλατήθηκαν και κατακάηκαν, τα τελευταία χρόνια που το μοναστήρι χαρακτηρίστηκε μνημείο του οικουμενικού πολιτισμού και μπήκε υπό την προστασία της UNESCO, τα κελιά και οι βοηθητικοί χώροι ανακαινίζονται.

Περιδιαβαίνουμε τους χώρους της μονής. Η παρουσία της αστυνομίας κάτι παραπάνω από έντονη. Ακόμη και ελικόπτερα θα σηκωθούν να κατοπτεύσουν το χώρο την ώρα της λειτουργίας. Οι «Γκρίζοι λύκοι» που κάποτε επιχείρησαν στην Καππαδοκία να δημιουργήσουν επεισόδιο σε βάρος του πατριάρχη δεν θα εμφανιστούν. «Το παρακράτος στην Τουρκία υπάρχει όσο το επιθυμεί το επίσημο κράτος» θα σχολιάσει ένας φίλος. Παρά τις φιλότιμες προσπάθειες, οι κακοτεχνίες σε κάποιες περιπτώσεις, όπως οι αγιογραφίες της Παναγίας και του Παντοκράτορα στην οροφή του σπηλαίου της μονής… βγάζουν μάτια. Όχι σαν αυτά που έχουν βγάλει οι Τούρκοι από τις εικόνες των αγίων όπου έφταναν τα χέρια τους. Σε όσες εκκλησιές και αν έχω πάει στη Μικρά Ασία, οι Άγιοι μας είναι συνήθως αόμματοι! Στις εξωτερικές αγιογραφίες του καθολικού οι πληγές του μνημείου έχουν ονοματεπώνυμο. Φρόντισαν γι’ αυτό οι δράστες αφήνοντας ως τρόπαιο χαραγμένο στις αγιογραφίες το όνομα τους. Διαβάζω: YAVUZ, MEHMET κλπ.

Όλο και στριμωχνόμαστε στην κλιμακωτή αυλή της μονής, οι τυχεροί με την άδεια εισόδου της νομαρχίας Τραπεζούντας. Οι άλλοι θα παρακολουθήσουν την ιστορική λειτουργία από γιγαντοοθόνη που έχει στηθεί σε ένα πλάτωμα πριν το ανηφορικό μονοπάτι που οδηγεί στο μοναστήρι. Και οι άλλοι, οι αναρίθμητοι ορθόδοξοι όπου γης από τις τηλεοράσεις, καθώς κανάλια απ’ όλο τον ορθόδοξο κόσμο ήταν εκεί.

Ο μητροπολίτης Δράμας Παύλος, ψυχή του προσκυνήματος, μοναδικός ποντιακής καταγωγής επίσκοπος της ελλαδικής εκκλησίας και ηγούμενος μέχρι πρότινος της μονής Σουμελά στο Βέρμιο, ρυθμίζει τις τελευταίες λεπτομέρειες πριν την έλευση του πατριάρχη. Αντίγραφο της θαυματουργής εικόνας που το 1930 κατόπιν συμφωνίας Βενιζέλου-Ινονού μεταφέρθηκε στην Ελλάδα, τοποθετείται στο κέντρο της αυλής. Καθώς δεν χτυπούνε τα σήμαντρα και οι καμπάνες της μονής, η αμηχανία της στιγμής την ώρα της προσέλευσης του πατριάρχη θα σπάσει με την ιαχή άξιος- άξιος και παρατεταμένα χειροκροτήματα.

Τ' εμέτερον η Παναΐα

Στο εκκλησίασμα, Έλληνες και Ρώσοι βουλευτές, δήμαρχοι και εκπρόσωποι διασπασμένων ποντιακών ομοσπονδιών –αχ αυτό το σαράκι του διχασμού! Ο Πατριάρχης του Γένους ψάλει «εν τη κοιμήσει τον κόσμον ού κατέλιπες Θεοτόκε» και γύρω του μάτια δακρυσμένα. Κάθε λέξη, κάθε ψαλμός, εδώ αποκτά ξεχωριστό, συμβολικό περιεχόμενο. Μαζί του συλλειτουργούντες ο Δράμας και ο μητροπολίτης του πατριαρχείου Μόσχας Τύχων. Συμπροσευχόμενοι οι μητροπολίτες Νεαπόλεως Βαρνάβας και Μεσσηνίας Χρυσόστομος, κληρικοί από την Ελλάδα, το Άγιον Όρος και τις χώρες που βρέχονται από τη Μαύρη Θάλασσα. «Κύριε, Κύριε επίβλεψον εξ ουρανού και ίδε και επίσκεψε την άμπελον ταύτην» η φωνή του πατριάρχη αντιλαλεί στο όρος Μελά και ρίγη συγκίνησης διαπερνούν το εκκλησίασμα. «Σήμερον σταματούν τα δάκρυα της Παναγίας καθώς υποδέχεται εδώ τα παιδιά της» θα πει στο κήρυγμα του και θα προσθέσει «ο Πόντος γίνεται πραγματικά εύξεινος». Ο Οικουμενικός πατριάρχης Βαρθολομαίος, που αξιώθηκε να είναι ο πρώτος προκαθήμενος της ορθοδοξίας που λειτουργεί στη Σουμελά, μνημόνευσε από τους κτήτορες της μονής μέχρι τον τελευταίο μητροπολίτη Τραπεζούντος, τον Χρύσανθο. Τους ειρηνικώς άλλα και τους μαρτυρικώς τελειωθέντες Ποντίους. Και ο λόγος του, μήνυμα ειρήνης, κατέληξε με το ελπιδοφόρο «ανθεί και φέρει κι’ άλλο».

Και οι πέτρες ράγισαν ακούγοντας τον κεμεντζέ, την ποντιακή λύρα να συνοδεύει την βροντερή και κάποιες στιγμές τρεμάμενη φωνή του μητροπολίτη Δράμας Παύλου να ψάλλει το ποντιακό μοιρολόι «Η Παναΐα λειτουργά και ο ηγούμενον κοιμάται».

Και ύστερα πήραμε το μονοπάτι της επιστροφής με τον κεμεντζέ να παίζει και του Πόντιους να τραγουδούν και να πανηγυρίζουν σαν άλλοτε για τη μεγάλη γιορτή και την Παναγία που έκανε το θαύμα της 88 χρόνια μετά την καταστροφή.

Ένα βήμα που πρέπει να έχει συνέχεια

Μοναδικές στιγμές συγκίνησης και κατάνυξης ζήσαμε όσοι συναποτελέσαμε το εκκλησίασμα στην πρώτη λειτουργία στην ιστορική μονή της Παναγίας Σουμελά στη Τραπεζούντα μετά τον ξεριζωμό των Ποντίων το 1922. Στο μοναστήρι, μπορεί να μην χτύπησαν τα σήμαντρα, όμως, σχεδόν εννιά δεκαετίες μετά την Έξοδο των Ρωμιών από την πάλαι ποτέ χριστιανική Ανατολή ακουστήκαν και πάλι ψαλμωδίες. Ορθόδοξοι από την Ελλάδα, τη Ρωσία και τον Καύκασο δάκρυσαν ανάβοντας ένα κερί στην Κυρά του Πόντου.

Η Παναγία Σουμελά, προμαχώνας ορθοδοξίας για 15 αιώνες, πηγή δύναμης και αισιοδοξίας για τους Έλληνες της Μαύρης Θάλασσας και τον ευρύτερο μικρασιατικό ελληνισμό ξαναλειτούργησε χάρις στις άοκνες προσπάθειες του Οικουμενικού μας πατριαρχείου, που φυλάγει Θερμοπύλες στο Φανάρι. Με επιμονή, αποφασιστικότητα και καρτερία πέτυχε τα τελευταία χρόνια να ξεπεράσει εμπόδια και αγκυλώσεις του παρελθόντος, έτσι ώστε να μπορέσουν να λειτουργήσουν και πάλι εκκλησιές στην Καππαδοκία και ολόκληρη τη Μικρά Ασία.

Είναι θετικό το γεγονός ότι στη γείτονα χώρα αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι τα μνημεία στην καθ’ ημάς Ανατολή δεν είναι μόνο μνημεία ελληνικά και χριστιανικά, αλλά πρωτίστως μνημεία του παγκόσμιου πολιτισμού και ως τέτοια οφείλουν να τα προστατεύουν. Η άδεια λειτουργίας της ιστορικής μονής της Παναγίας Σουμελά στον Πόντο είναι ένα βήμα ειρηνικής συνύπαρξης και συνεργασίας Ελλάδας και Τουρκίας. Ένα βήμα που πρέπει να έχει συνέχεια με την καθιέρωση της εορτής της Παναγίας στο όρος Μελά και πάλι ως πανορθόδοξου προσκυνήματος. Η προσέλευση χιλιάδων προσκυνητών από όλο των ορθόδοξο κόσμο, παρά το φόβο για προβοκάτσιες και αντιδράσεις ακραίων εθνικιστικών στοιχείων της γείτονος δείχνει ότι η πίστη και στις ημέρες μας κάνει θαύματα. Τίποτα δεν είναι οριστικά χαμένο αν δεν το διαγράψουμε από τις καρδιές μας.